De З is onze z, getypt ziet het eruit als een 3 (drie), maar met de hand geschreven als onze ouderwetse z, met een lusje onderaan.

Zabrit’ (Забрить), recruteren , komt van het werkwoord brit’ (брить), scheren. Zoals in het Nederlands, kan je aan Russische werkwoorden voorzetsels toevoegen om de betekenis te veranderen. Zo heb je voor scheren vybrit’ (выбрить), uitscheren en sbrit’ (сбрить), afscheren. Het voorzetsel za (зa) heeft echter vele betekenissen, die meestal pas in de context duidelijk worden. Het kan ‘achter’ betekenen (за столом, achter de tafel), ‘langs’ (заидешь к нам?, kom je bij ons langs?), ‘om’ (в магазин за хлебом, naar de winkel om brood) of, in dit geval, het leger “inscheren”, recruteren.

Zabrit', recruteren

Ik ben nooit naar het leger geweest. Het werd net afgeschaft toen ik achttien werd. Hoe dan ook, de Belgische legerdienst zal wel een kindertuin geweest zijn in vergelijking met wat Russen te wachten staat.

Ook de Г is niet de moeilijkste letter uit het Russische alfabet. Het is de Griekse letter gamma en je spreekt hem uit als de franse ‘g’, zoals in garçon (tenzij je in het Zuiden van Rusland woont, dichtbij de Oekraïnse grens: dan wordt het een ‘h’, uitgesproken op zijn West-Vlaams). Qua vorm doet het denken aan een winkelhaak.

De Gopnik (гопник) is de bewoner van de Russische slaapstad. Hij draagt een blauwe trainingsbroek met witte streepjes, maagdelijk witte sportschoenen en is kaalgeschoren, op een rijtje haar op het voorhoofd na, dat zorgvuldig met gel op een rijtje wordt gekamd. Hij luistert naar eurotechno en Russische shanson, klaagliederen in het Joe Dassin-paradigma, vertolkt door gewezen bajesklanten. Hij heeft iets met pitbulls en nieuwe gsm’s en is opgegroeid in een emotioneel niemandsland, omringd door de wanstaltige appartementsblokken van 12, 16 of 20 verdiepingen die over heel de ex-Sovjetunie verspreid staan.

Het woord zou ontstaan zijn net na de Russische revolutie van 1917, in het toenmalige Petrograd (nu Sint-Petersburg). Op de Ligovskij Prospekt, een zijstraat van de Nevskij Prospekt, vlakbij het Moskoustation, werd toen de Gorodskoje Obsjtsjezjitije Proletariata (Stedelijke Slaapzaal voor het Proletariaat), afgekort GOP opgericht. De slaapzaal, en al snel de buurt er rond, werd een vergaarbak voor het zogenaamde zwerfvuil van de maatschappij (otbrosy obsjtsjestva): hoeren, pooiers, zakkenrollers, straatlopers, gekken enz.

De Gopniki en hun levensstijl hebben ondertussen heel Rusland in hun greep. Het stijlicoon van deze kaste is Vladimir Poetin (en zijn kloon Dmitrij Medvedev), met zijn pimp roll en informeel taalgebruik. De invloed van de gopniki op het hedendaagse Rusland is te vergelijken met die van de Hunnen op het Europa van de vroege Middeleeuwen.

De Russische jongerensubcultuur wordt gekenmerkt door een onaflatende vijandschap tussen de rockers (рокеры) en de gopniki. Getuige hiervan is het lied Gopniki van de legendarische Russische rockgroep Zoopark (frontman: ‘Mike’ Naoemenko, overleden in 1991). Hier een opname uit 1987 van één van hun concerten in de Leningradse Rock-club:

Ook de Л is een gemakkelijke letter. Waar de П een huisje is, is de Л een tentje. Of een huisje waar een hond heeft tegen gescheten. Voor de kenners van het Grieks: de lambda.

Uit de reeks onvertaalbare woorden, gevolg van de afwijkende Russische werkelijkheid: loch (лох), naïeve idioot. Het woord heeft echter vele schakeringen, afhankelijk van de context. Een loch belegt zijn geld in financiële pyramides en gelooft alles wat men hem vertelt. Voor een gopnik (het krapuultje, komt nog) is een loch een braaf burgermannetje, dat enkel verachting waard is en erom vraagt om bij de neus te worden genomen. Vandaar ook het woord lochotron (лохотрон): elk mechanisme dat erop uit is om geld af te troggelen van onschuldige voorbijgangers/goedgelovige burgers. Dat gaat van trucs met kaarten, raden waar het balletje ligt onder de drie plastic bekertjes tot het verkwanselen van je spaarpotje aan vermomde oplichters.

Volgens één van mijn bronnen is het een door de politie bedachte afkorting van лицо, обманутое хулиганом:  persoon, opgelicht door een schavuit. Hoor je het leedvermaak? Niet voor niks worden de rangen van de politie gevuld met vertegenwoordigers van de kaste der gopniki.

Mijn eerste confrontatie met dit woord was de film “Лох, победитель воды” (Loch, overwinnaar van het water), een film uit 1991 van Arkadij Tigaj, met Sergej Koerjochin in de hoofdrol en als componist van de soundtrack.

De film speelt zich af in de vroege jaren negentig in Rusland, een tijd van armoede en banditisme (maar ook van vrijheid van meningsuiting). Sergej Koerjochin, een loch, neemt het op tegen de plaatselijke gangsters, die hem tot het uiterste hebben gedreven omdat hij niet wilde betalen voor hun ‘bescherming’. De film is niet veel zaaks en ik bekeek hem in de eerste plaats voor de muziek.

De film leerde me echter dat loch zijn niet beschamend is. Naïef durven zijn in Rusland is enkel weggelegd voor de stoutmoedigen.

De Russische letter Д is onze ‘D’. Het is de Griekse letter delta. Het is een huisje. Gemakkelijk te herkennen in gedrukte tekst, maar opgelet in handgeschreven tekst: daar ziet de kleine letter д eruit als een ‘g’.

Nog een leuk Russisch neologisme, alhoewel al minstens sinds midden jaren tachtig in gebruik: dermokratia (дерьмократия), een contaminatie van het Russische woord ‘stront’, der’mo (дерьмо) en ‘democratie’, demokratia (демократия).

Een woord met een reukje aan, maar niettemin illustreert het de inventiviteit van de Russische taalgebruiker, hoe hij omgaat met de snel veranderende realiteit om zich heen.

Volgens deze rechts-nationalistische ‘Russische Encyclopedie‘ (¹) werd het in gedrukte vorm voor het eerst gebruikt in Vladimir Vojnovitsj‘ roman uit 1986, Moskou 2042.

Het woord illustreert de eeuwenoude Russische tweespalt, de vete tussen slavofielen en ‘westerlingen’, nu nationalisten en liberalen geheten (hier nog een leuk lijstje wederzijdse scheldwoorden, het mooiste vind ik ‘liberast’ (либераст)).

Het woord  komt welgeteld één keer voor in de roman van Vojonovitsj (²).

De Russische letter Ш wordt uitgesproken als ‘sj’ (sjaal). Het is een ‘M’ die op zijn kop staat, of een hark die je tegen je smoel krijgt als je erop trapt.

Sjachidka (шахидка), is een daderes van een zelfmoordaanslag. Korter kan het niet: “In het Nederlands is er (nog) geen woord voor suicide bombers. ‘Daders van zelfmoordaanslagen’ lees ik in de krant, ‘zelfmoord bombers’ of ‘zelfmoord bommers’ lees ik op internet. Onze taal weigert te stroken met de werkelijkheid.”

De Russische versie is een leenwoord, afkomstig van het Arabische sjachied, waar het getuige of martelaar voor het geloof betekent.

Barbie Sjachidka (Simon Tyszko)

Waarom kiezen de Tsjetsjenen vrouwen voor hun zelfmoordaanslagen? Was de islam dan geen aangelegenheid van mannen? Tsjetsjeense vrouwen genieten immers maar weinig sociale rechten. Toen ik er vorig jaar een tijdje les aan mocht geven, bleek dat de meeste onder hen niet konden fietsen, zwemmen noch autorijden. En dit terwijl het straatbeeld in mijn provinciestadje voldoende vrouwen met hoofddoek achter een stuur bevat. Toen ik hen vroeg waarom zij dat niet konden, antwoordden zij dat ze niet mochten van hun man. Mochten ze in hun vrije tijd enkel het schema van de Moskouse metro van buiten leren?

Shachidki worden in Rusland ook wel ‘zwarte weduwen’ genoemd. Na twintig jaar Tsjetsjeense oorlog kan iemand zich wel voorstellen hoeveel ‘zwarte weduwen’ Tsjetsjenië telt. Als je hierbij de positie van de vrouw optelt in Tsjetsjenië, dan weet je dat ze een gemakkelijk slachtoffer zijn voor ronselaars van wandelende bommen.

Maar wat onderscheidt hen van de kamikaze? Naar zelfmoord wordt in de islam met een scheef oog gekeken, wat van Japan niet kan gezegd worden. En zelfs daar namen lang niet alle tokkotai vrijwillig plaats in hun met explosieven volgestouwde Mitsubishi Zero. Toen Goering hetzelfde wilde proberen bij de Duitsers tegen het einde van WOII, waren er bij heel de Luftwaffe maar 100 piloten te vinden die bereid waren om zo een heldhaftige dood te sterven.

Dus dat deze arme vrouwen vrijwillig de metro in wandelen met een tikkende bom rond hun middel, valt te betwijfelen.

De Russische letter п of hoofdletter П, is onze P. П is de Griekse π, het huisje, of het nietje. Makkelijker kan het niet.

En nu het woord, portjanki (портянки). Ik heb er twee Nederlandse vertalingen voor gevonden: beenwindels en voetlappen. Ik kies voor het laatste, omdat voetlappen ook in onze contreiën werden gebruikt.

Voetlappen zijn stukken stof die kousen moeten vervangen. Dit kledingstuk werd in Rusland geïntroduceerd in de 18de eeuw, door Peter De Grote, die het had meegebracht uit Nederland, waar hij schepen leerde bouwen. Waar de Russen daarvoor hun benen warm mee hielden, weet ik niet.

Ik weet wel dat in het Russische leger tot op vandaag voetlappen gebruikt worden in plaats van kousen. Volgens mij is dat het enige leger ter wereld. Niet mis voor een grootmacht, maar rijmt dat met kernraketten? Mocht deze hang naar traditie worden doorgetrokken, dan zouden de Russen een cavalerie moeten onderhouden en vechten met sabels en rapieren.

Hoe je portjanki om je been moet winden.

Inertie is groot in Rusland. Dat is ook de reden waarom de portjanki nog steeds niet zijn afgeschaft. Kousen passen niet in de Russische legerlaarzen (kirzovye sapogi, кирзовые сапоги), en ze hebben nog meer dan 5 miljoen van die laarzen in stock. Bovendien zijn die laarzen 3 keer goedkoper dan legerschoenen met veters (bertsy, берцы). De laarzen worden immers genaaid door Russische gevangenen. en die omscholen naar een moderner model is blijkbaar geen eenvoudige opdracht.

Portjanki hebben ondanks alles wel een aantal voorstanders. Hun argumenten:

1. ze zijn warmer in de winter omwille van de dubbele laag stof rond je been;
2. zit je met je voet in een diepe plas, dan wordt eerst de buitenlaag nat. De binnenlaag blijft droog. Dat heb je niet met kousen;
3. ze gaan langer mee dan kousen, want als de ene kant versleten is, dan kan je ze gewoon draaien;
4. zonder portjanki kan je geen leren laarzen dragen.

O ja, in het Frans heten portjanki ‘chaussettes russes’ (terwijl het eigenlijk ‘chaussettes hollandaises‘ had moeten zijn).

De letter б, of hoofdletter Б, is een makkelijke. Het is de Griekse letter bèta, of onze B met een lekje in het bovenste ballonnetje. Je spreekt hem uit als onze ‘b’. Niet te verwarren met de Russische letter B, die je uitspreekt als een zachte ‘V’, maar daarover later.

Een barsetka in natuurlijke habitat

Een barsetka (борсетка) is een polstasje. Bij ons is er geen hond nog die dat draagt, dat was modieus ergens toen Al Pacino de hoofdrol speelde in Scarface, en voor mij zal dit voorwerp steeds geassocieerd blijven met Italiaanse leren mannenbotjes met hoge hakken en gebatikte zijden hemden met vergulde manchetknopen.

In Russische woordenboeken zal je het woord niet vinden, ik heb het zelf in de Russische Wikipedia moeten toevoegen (omwille van eigen stupiditeit, zie p.s.). Het is een leren tasje dat aan je pols bungelt en dat net groot genoeg is om autosleutels, gsm, paspoort en een pakje sigaretten in te bewaren.

Het wordt gedragen door echte Russische mannen, voornamelijk autobestuurders, of ze nu rijden met een Lada of een Mercedes. Het dragen van een barsetka is niet klassegebonden. Het heeft ook niets verwijfds, wat je eigenlijk zou denken bij het zien van een man met een tasje aan zijn pols.

Het zijn de Russen die zich als Italianen willen voordoen, in het kader van de patriarchale machocultuur die beide volkeren delen. De gouden ankerkettingen die net niet van de pols glijden, de grote kruisen die aan de nek hangen. Een combinatie van hiphopnegers en Siciliaanse macho’s.

Vandaar ook het woord Barsetotsjnik (бoрсеточник). Dat is een officiële (gevonden op de website van de Russische politie) term voor iemand die tassen uit wagens steelt.

Ik heb in Moskou ooit eens een Barsetotsjnik aan het werk gezien. Voor mij stond een Volkswagen Passat (tweedehands, met Walibi of Efteling sticker op de achterruit en reclame voor een Belgische garage op het kofferdeksel) in de file, en op de trottoir stapte een man. Een klein gespierd ventje. Eens op gelijke hoogte met de Passat, trok hij vliegensvlug de deur open en graaide hij naar het barsetka van de chauffeur, dat op de passagierszetel lag. Hij zette het op een lopen. Ik keek ernaar met opengevallen mond, net zoals al de rest van de mensen die in de file stonden. Iedereen leek wel verlamd. De dief zette zich in een Golf zonder nummerplaten die vanuit het niets was opgedoken en met rokende banden reden de daders weg. Toen de chauffeur zijn wagen uitstapte, waren ze al achter de hoek verdwenen.

p.s. Dankzij de opmerking van lezer Tom Verlinden ben ik te weten gekomen dat je eigenlijk борсетка ipv барсетка (zoals in de vorige versie van dit postje) moet schrijven. Mijn excuses!

Een combinatie van het woord шестьдесять (sjest’desjat’, zestig) en het achtervoegsel -ник (-nik, -er). Шесть (sjest’) is zes en десять is tien. Het achtervoegsel -ник (-nik) kennen we van het woord спутник, dat reiziger betekent. Samen maakt dat ‘zestiger’.

Deze term werd in 1960 voor het eerst gebruikt door literator Stanislav Rassadin, in het sovjettijdschrift Joenost’ en duidde op de naoorloogse generatie intellectuelen, die volop profiteerden van de оттепель (ottepel’, dooi), een korte periode van gedoogzaamheid, ingezet na het XX-ste partijcongres in 1956, toen Nikita Chroesjtsjov de personencultus rond Stalin veroordeelde (en zich meteen van een aantal geduchte concurrenten ontdeed).

Filmaffiche van de Russische speelfilm Kollegi

Het voornaamste literaire werk uit die periode is natuurlijk ‘Een dag in het leven van Ivan Denisovitsj’ van Aleksandr Solzjenitsin over het leven in een sovjetgevangenis.

Een ander werk dat zijn stempel drukt op die periode is ‘Kollegi’ van Vasilij Aksjonov (Василий Аксёнов – Коллеги, 1960). De verfilming van het boek werd in 1963 een groot succes. Ik heb het hier liggen in een Franse vertaling, gedrukt door een Franse communistische uitgeverij. Het is een ontroerend boek, als je over de enkele paragrafen obligate communistische retoriek heen leest, een beeldend geschreven portret van de Russische generatie twintigers in de jaren ’60, dezelfde generatie als de Amerikaanse beatniks. Terwijl beatniks wijn dronken uit 5-literflessen en in marihuanawalmen naar John Coltrane luisterden, waren deze kerels stuwdammen aan het bouwen in Siberië. Dat is ongeveer de teneur van het verhaal: idealisme en zelfverloochening. Lang geleden dat ik daar nog iets over gelezen had.

Aksjonov is gestorven in juli 2009. Hij heeft geen heldenbegrafenis gekregen (in het huidige Rusland krijgen alleen bandieten dat), want zijn relaties met het regime waren niet van de warmste. Als kind van een ‘vijand van het volk’ groeide hij eerst op in een weeshuis, om later zijn moeder, de schrijfster Evgenia Ginzburg, te vervoegen in het Siberische Magadan, die daar net een 10-jarige straf in de Goelag had uitgezeten. In 1980 werd hij het land uitgegooid, onder andere omwille van zijn deelname in de buitenlandse publicatie van de literaire almanak Metropol. Pas in 1990 kon hij naar Rusland terugkeren.

Toen ik in Moskou woonde, liep ik hem nu en dan tegen het lijf tijdens wandelingen met mijn gezin in de Neskoetjsnij Sad, het bos naast Gorki Park, waar hij langs de oevers van de Moskva placht te joggen. Ik leek de enige te zijn die hem herkende, ondanks de succesvolle verfilming van nog één van zijn romans, de Moskouse Saga, over de grote zuiveringen van Stalin in 1937-1938, en het feit dat zijn boeken in Rusland nog steeds als broodjes verkopen.